Bygdebok for Gaular bind 1

Tilbake til bygdebøker i Sogn og Fjordane

Innhold

 INNLEIING    15
   
 Naturtilhøve    17
 Verdsleg og geistleg inndeling    22
 Er desse inndelingane naturlege?    26
   
   
 GEOLOGIEN I GAULAR    35
   
 Berggrunnen    35
 av Finn J. Skjerlie  
   
 Innleiing    35
 Landskapet – eit resultat av geologiske prosessar    38
 Korleis berggrunnen er bygd opp    39
 – Grunnfjell    40
 – Askvollgruppa    44
 – Devonske avsetningar    46
 Kva berggrunnen har å seie for jordbruk og busetjing       49
 Kjelder    51
   
 Gaular under og etter siste istid    52
 av Eivind Sønstegaard  
   
 Furet værbitt over vannet    52
 Nettene blir lange, og kulda setter inn    53
 Dal, fjord og andre brespor    54
 Is på kryss og tvers    56
 Isen smeltar    57
 Og delar av havet vart til tørt land    60
 Om bresjøen på Birkeland, og Gaula som rann til Sognefjorden       62
 Lausmassane blir til    63
 Sand og grus, ein viktig ressurs    66
 Fjell som smuldrar – forvitringsjord    67
 Kvart fjell, kvar haug skal jamnast    69
 Istid – til inga nytte?    71
   
 Kjelder    71
   
 FØRHISTORISK TID I GAULAR    75
 av Sigrid H. Kaland  
   
 Steinalderen    76
 – Eldre steinalder    76
 – Yngre steinalder    80
 Bronsealderen    84
 Eldre jernalder    87
 – Den første jernalderen    87
 – Romartid    89
 – Gravskikk    91
 – Kontakt – handel    92
 – Samfunn og sosiale grupper    93
 – Folkevandringstid    93
 Yngre jarnalder    97
 – Garden og næringslivet    99
 – Handel og kontakt  105
 – Graver og status  108
 – Ekspansjon  116
 – Kult  116
 – Kristning  118
 – Busetnad  118
 Liste over forminne og funn frå Gaular  129
 Litteratur  134
   
   
 HØGMELLOMALDEREN 1050-1350  137
   
 Eit tidsskifte  137
 Kjeldene  137
 Kongemakt og kyrkje tek over etter høvdingen  139
 – Forsvaret – leidangen  139
 – Administrasjonen  142
 – Tinget  143
 Kristningsverket ledd i ein maktpolitikk  144
 – Kyrkjebyggjing  146
 – Prestane sin økonomiske og sosiale posisjon  146
 – Korleis merka folk flest den nye læra  149
Busetjing – endringar i høve til vikingtida   153
 – Gardane i Viksdalen  153
 – Gardane på Sande  159
 – Gardene i Bygstad  165
 – Bygda samla  173
 – Bruksdeling  173
 Folketal  175
 Næringstilhøve  176
 – Februket  177
 – Åkerbruket  177
 Kven åtte jorda  181
 – Leiglendingssystemet – landskyld og partseige  181
 – Utrekning av landskylda  184
 – Dei ulike jordeigarane  186
 – Lokalkyrkjegods  186
 – Klostergods  187
 – Kongsjord/stigtgods  190
 – Stormannsgods  191
 – Bondegods  193
 – Bygda samla  193
 Staten og kyrkja stiller krav  194
 Oppsummering  197
   
   
 SEINMELLOMALDEREN 1350-1500 – FRÅ VEKST TIL FORFALL  199
   
 Avfolking og øydegardstid  199
 Korleis få tak i busetnaden  199
 – Gardar som var i drift  204
 – Gardar som var øyde  205
 – Samanslåing i større driftseiningar  208
 – Bygda samla  211
 Landskyldfallet  214
 Nedgang i jordbruksproduksjonen  215
 Endringar i eigedomstilhøva  217
 Endringar i administrasjonen  220
 Oppsummering – krise for kven?  221
   
   
 PERIODEN 1500-1660 – NY VEKST  223
   
 Generelt  233
 Kjeldene  223
 Attryddinga 1500-1660  225
 – Dei gardane som var i drift ca. 1520  226
 – Attrydding i 1520-1560 – åra  227
 – Attrydding i 1570- og -80-åra  228
 – Attrydding etter 1600  230
 – Bygda samla  231
 Bruksdeling  234
 – Hadde bruksdelinga gått for vidt?  243
 Folketalsutvikling  247
 – Innflytting i 1570- og -80-åra  251
 – Kva regulerte folketalet?  252
 Næringstilhøve  255
 – Februket  255
 – Differensiering i 1660-åra  258
 – Husdyrslag/fóring  259
 – Åkerbruket  262
 – Skogbruket  268
 – Fiske og jakt  273
 – Andre næringar  277
 – Overskot – betalingsmiddel  278
 Eigedomstilhøva  279
 – Liner attende til høg- og seinmellomalder  279
 – Reformasjonen – endringar i eigedomstilhøva  279
 – Utrekning av skylda – landskyldvarene  279
 – Jordeigarane  280
 – Lokalkyrkjeleg gods  281
 – Sentralkyrkjeleg gods  283
 – Privatgods  285
 – Bygda samla  287
 Jordeigar og jordleigar – sosial struktur  288
 Dei ulike gruppene i bygdesamfunnet  291
 – Godseigarane  291
 – Sjølveigarar  291
 – Leiglendingar  292
 – Husmenn/strandsitjarar  298
 – Tenestefolk  301
 – Fattige  303
 – Kven fekk posisjonar i bygdesamfunnet  305
 – Kven vart leiarar for aksjonar  306
 Auka krav frå staten  307
 – Skattleggjinga – dei ulike skattane  307
 – Folk si skatteevne  311
 – Protestar i samband med skatten  315
 – Soldatutskriving  327
 – Kyrkja sine krav  336
 – Skatteflåing?  337
 Dei som sette krava ut i livet – øvrigheita  339
 – Futen  341
 – Sorenskrivaren  351
 – Soknepresten  352
 – Lensmannen  357
 Hadde folk høve til å påverke styresmaktene?  361
 Rettslege tilhøve  363
 – Valdssaker  365
 – Sedelegheitssaker  366
 – Straffene  367
 – Brotsverka generelt  371
 – Bygdetinget  373
 Eit avstengt samfunn? – kontakt utover  378
 Sosiale forhold – bonden og familien hans  380
 – Husa på garden  381
 – Våningshusa  384
 – Stabbur  387
 – Eldhus  387
 – Stall og fjøs  389
 – Løe  391
 – Smie  392
 – Kvern  392
 – Utstyr i samband med matlaging  394
 – Slitaren bak grytene – kvinnene  395
 – Klede  396
 – Verdisaker – gull/sølv  397
 – Bøker  400
 – Hadde folk gjeld?  400
 Oppsummering  404
   
 Mål, vekt og mynt  407
 Forkortingar  407
 Litteratur, kjelder etc.  408
 Register  414