Bygdebok for Gaular bind 3

Tilbake til bygdebøker i Sogn og Fjordane

Innhold

 INNLEIING    19
 – problemstillingar    19
 – endring av grensene    20
 – deling av Gaular i tre?    21
   
 Folk og samfunn ved midten av 1800-talet       25
   
 PERIODEN 1865-1940 – Den nye tida melder seg      27
   
 Folketalsutviklinga    28
 – den demografiske overgangen    29
 – nedgangen i fødselstalet    30
 – færre døde    32
 – alderssamansetjing    34
 Flytting    34
 – utvandringa    37
 – dei første som reiste    38
 – kven reiste    38
 – omfanget av utvandringa    39
 – kvifor reiste dei    42
 – lagnaden til emigrantane    45
 – dei som kom heim att    46
 – flyttinga til Bergen    48
 – flyttinga til andre stader    49
 – opphoping av folk under andre verdskrigen    51
 – by og land    51
 – evakuering frå Bergen?    52
   
 Rift om brødet?    53
 – dei som ikkje fekk gard    54
 – veg- og anleggsarbeid    56
 – fattigdom?    58
 – arbeidsløysa skapte fattigdom    62
 – problem med å betale skatten    64
 – forskjel på folk?    65
   
 Levebrødet    67
 – jordbruket    67
 – takst på naturen-matrikkelforarbeidet i 1860-åra      67
 – dei andre kjeldene    67
 – bonden blir forretningsmann    68
 – utskifting og oppløysing av tuna    69
 – nye driftseiningar    70
 – bureisingsbruk    71
 – nydyrking    72
 – bruken av jordbruksarealet    75
 – auka produktivitet    76
 – mekanisering-nye reiskaper og produksjonsmåtar      77
 – husdyrbruket    79
 – spesialisering innan husdyrbruket    80
 – færre dyr og betre fòring    81
 – nye husdyrrasar    82
 – gamle driftsmetodar framleis i drift    85
 – samvirketiltak    86
 – meieri    87
 – smørlag    88
 – slaktelag    90
 – innkjøpslag    91
 – skiping av sparebank    91
 – krig og tvangspålegg    92
 – vanskelege år i mellomkrigstida    94
 – gjeldskrise?    94
 – priskrise    96
 – løysing på mjølkeproblemet    96
 – nye næringar i kjølvatnet av krisa    97
 – skogsprodukt    99
 – tilvirking av skogsprodukt  100
 – handverket-småindustri i det store  102
 – fleire tønnefabrikkar  103
 – gullalder under første verdskrigen  105
 – velstand  107
 – Bygstad som sentrum  108
 – etterkrigskrise  110
 – vedhogst  111
 – husflidproduksjon  112
 – ferkvassfiske  112
 – engelske laksefiskarar  113
 – ekstrainntekter for folk i Bygstad  115
 – regulering av fisket  117
 – havfiske  117
 – industrireising  118
 – firmaet O.A.Lunde  118
 – J.L.Njøsen si verksemd  120
 – Johnsens fargeri  123
 – servicenæringar  124
 – omsetning-produkt for sal  124
 – samferdsle  125
 – turisttrafikken pressar fram betre vegar  127
 – postvegen Vadheim-Førde  129
 – Gaularfjellsvegen  129
 – bilane kjem  131
 – problemet med grindar  133
 – kommunikasjonar sjøvegen  134
 – planane om jernbane  138
   
 Ei ny tid  139
 – sikring av helsetilhøva  139
 – sjukdommane  140
 – tuberkulosen  142
 – spanskesjuka  143
 – andre sjukdommar  144
 – nedgang i barsel og spebarnsdødelegheit  145
 – betring av hygienen  146
 – reint vatn  151
 – kosthaldet  153
 – butilhøve og hygiene  155
 – andre bustader  158
 – lus og lopper  158
 – legedekninga  159
 – eigen distriktslege  160
 – folk sine haldningar til doktoren  162
 – skepsis til skulemedisinen  162
 – anna helsepersonell  163
 – arbeidet blant skuleborna  164
 – tannhelse  165
 – skulene ein viktig del av kvardagen  166
   
 Det lokale styringsorganet  170
 – gamle funksjonar overtekne av kommunen  170
 – kommunestyret får større makt  171
 – bruken av stemmeretten  172
 – allmenn stemmerett  173
 – korleis røysta folk i Gaular  175
 – kommuneøkonomien  176
 – svikt i skatteinngangen  177
 – gjelda under kontroll  179
 – statens som hjelpar  179
 – staten som refsar  182
 – dei kommunale oppgåvene  183
 – skulevesenet  183
 – pigeinstituttet på Sande  186
 – velferdspolitikken  186
 – eldreomsorga  187
 – forsorgskommunen  188
 – vegbygging  189
 – bygdevegane  190
 – kyrkja  193
 – eige kommunehus  194
   
 Individ og fellesskap  196
 – det gamle systemet går i oppløysing  196
 – nye samversformer  198
 – dei ulike organisasjonane veks fram  199
 – bondevenforeningane  200
 – kven var medlemmer  200
 – arbeidsoppgåver  201
 – bevisstgjering av folk  202
 – bondeleiaren Johan Skagen  204
 – lekmannsrørsla  204
 – dei første misjonsforeningane  206
 – oppsving for misjonsarbeidet  206
 – lekfolk inn i forkynninga  209
 – misjonen – ei kvinnerørsle  211
 – emissærar og vekkingar  213
 – basaren  215
 – bedehuset  216
 – strid mellom lekfolk og prest  216
 – strid på lokalplanet  217
 – striden toppar seg  219
 – andre trussamfunn  221
 – «den mørke kyststripa»  222
 – kampsaker  222
 – alkoholspørsmålet  224
 – fråhaldslag  225
 – strid nynorsk/bokmål  228
 – tilbake til riksmålet  230
 – språket i administrasjonen  232
 – strid om Blix-salmane  232
 – den frilyndte ungdomsrørsla  233
 – skulen som samlande faktor  235
 – skulen som splittande faktor  236
 – skulen som konkurrent til arbeidet heime  237
 – motsetningane slær ut i open strid  238
 – Hetlesaka  239
 – bakgrunnen  239
 – bevisføringa  241
 – Hetlesaka levde vidare  242
 – oppattaking av saka  243
 – nabostriden i Eldalsdalen  244
 – eigen mentalitet?  245
   
 PERIODEN 1940-1990 – Omforming og tilpassing  249
   
 Folketalsutviklinga  250
 – den store flyttesjauen i 1950- og -60-åra  252
 – kven flytte  253
 – kvar reiste utflyttarane  254
 – kvifor reiste folk  256
 – resultatet av flyttesjauen  259
 – forgubbing  262
 – utflyttinga held fram  263
 – utarming av bygdesamfunnet  264
 – sentrum/periferi i kommunen  266
 – pendling  266
 – negative sider ved pendling  269
 – jordbruks- og pendlarkommune?  269
 – liner attende til tidlegare flytting  270
   
 Det regulerte jordbruket  272
 – tvangsleveransar under krigen  272
 – regulering etter krigen  274
 – lønnsemda i høgsetet  276
 – forsøk med prøvebruk  276
 – tiltak  278
 – resultat  279
 – det berekraftige bruket – strukturrasjonalisering  279
 – bruksutviklinga  281
 – garden som bu- produksjonsstad  282
 – omslag midt på 1970-talet  283
 – kven greidde seg  285
 – den nye jordbrukaren  286
 – faretruande signal  287
 – husdyrbruket  288
 – spesialisering innan husdyrbruket  288
 – nye rasar og betre fòring  289
 – frå sommar- til vinterproduksjon  290
 – husdyrgjødsla-frå ressurs til problem  291
 – arealbruk  292
 – nedgang i utnyttinga av utmarka  293
 – endra landskap  297
 – mekanisering  298
 – kva utløyste mekaniseringa?  300
 – finansiering  302
 – sentralisering av meieria  302
 – Bygstad meieri  305
 – større einingar  307
 – skogbruket  308
 – vasskraftressursane  310
 – private kraftverk  310
 – den kommunale kraftforsyninga  312
 – utbygging av Gaularvassdraget? – norsk rekord i lang sakshandsaming      313
 – Gaulasamskipnaden av 1919  314
 – Ålfotenskandalen  316
 – ikkje utbygging på grunn av Ålfotenskandalen  316
 – Gaula på ny på kartet-eigedomsretten til vassdraget  317
 – den første søknaden  318
 – søknaden endra  321
 – statlege planar  322
 – «dette store byggeprosjektet rommer nesten alle de konflikter som tenkes kan.»     322
 – Gaula prøveklut for regjeringa  324
   
 Velferdsstaten  327
 – krise i forsyninga under verdskrigen  327
 – rasjonering  328
 – hamstring  328
 – bytting av varer  329
 – ekstraarbeid for husmora  330
 – matauk  331
 – lus og lopper  332
 – rasjoneringa held fram etter krigen  333
 – helsestasjonar og spebarnskontroll  334
 – dei store sjukdommane på retur  335
 – skuleundersøkingane  336
 – motstand mot vaksinasjon  337
 – betring av kosthaldet  337
 – betring av tannhelsa  338
 – betring av butilhøva  340
 – betring av dei sanitære tilhøva  340
 – lettare for husmora  342
 – innlegging av vatn  343
 – innlegging av straum  345
 – nye tekniske hjelpemiddel  346
 – materielle endringar  347
 – fritid  348
   
 Nye rollar  352
 – levebrød  352
 – familien sin endre posisjon  352
 – arbeidsdeling mellom kjønna  354
 – ny livsstil  356
 – barna sin nye situasjon  358
 – overtaking av gard  361
 – frå små vaksne til sjølvstendig barndom  363
 – skulen overtek kvardagen  366
 – fritida blir organisert  368
 – dei eldre sin endre posisjon  370
 – frå kårskipnad til plass på sjuke- og aldersheimen  371
   
 Velferdspolitikk og kommunestyring i etterkrigstida  373
 – partiet og veljarane  373
 – kvinnene sitt inntog i kommunestyresalen  374
 – det økonomiske grunnlaget  377
 – store innvesteringar  379
 – kommunen på ny velferdspioner  380
 – kommunen meir synleg  380
 – skulevesenet  381
 – sentralisering av skulane  382
 – prosessen tek til  383
 – sentralskule for Bygstad  384
 – sentralskule på Viksdalen  387
 – ungdomsskule på Sande  390
 – helse- og sosialteneste  392
 – eldreomsorga  393
 – helsepersonell  394
 – barnehagedrift  395
 – tekniske oppgåver  396
 – kommunikasjonane  398
 – nærings- og ressursforvaltning  401
 – utbygging av Gaularvassdraget?  401
 – varige arbeidsplassar  403
 – avtalen med fylket  405
 – partia sine standpunkt  406
 – striden deler bygda i to  407
 – kva meinte folk flest  408
 – striden hardnar til  409
 – finst det kommunalt sjølvstyre?  411
   
 Samarbeid og motsetningar under og etter krigen  413
 – samhald mot ytre fiendar  413
 – tysk åtak og mobilisering  414
 – okkupasjonen  415
 – få gjekk i fienden si teneste  417
 – russisk fangeleir på Langeneset  418
 – luftslaget over Førdefjorden  419
 – nye samversformer  421
 – finst dugnadsånda framleis?  421
 – kyrkja som samlande element  424
 – strid om verdiar  425
 – striden om Bygstad samfunnshus  425
 – er det synd med folkeviseleik?  427
 – andre verdispørsmål  428
 – sentraliseringspolitikken skaper strid  429
 – avmakt overfor dei styrande  431
   
 Folk og samfunn i 1990-åra  432
   
 Vedlegg  435
 Forkortingar  436
 Litteratur og kjelder  437
 Register  444