Sogndal bygdebok. Allmenn bygdesoge. Tida før 1800

Innhold

   Side
 SOGNDAL KOMMUNE       1
     1.  Eit innleiande møte med bygda      1
     Av Per Sandal  
     Langs grensene      3
     Norane      4
     Kaupangerområdet      5
     Namnet Sogndal      7
     Sogndalsbygda      7
     Verlag og veksttilhøve    12
     2.  Korleis andre har opplevd Sogndal    16
     Eit utval av bygdeskildringar gjennom tidene    16
     3.  Sogndal kommune i 1970- og 80-åra    38
     Folketal og næringsliv.  Tal og tendensar  
     Av Jon Farestveit    38
     Jordbruk og skogbruk    39
     Industri.  Byggje- og anleggsverksemd    41
     Tertiærnæringar (Tenesteytande næringar)    42
       
 SOGNDALSMÅLET – EI UTGREIING OM LYD- OG FORMVERKET  
     Av Per Arvid Ølmheim    47
   Lydverket    50
     Trykksterke vokalar    50
     Trykklette vokalar    52
     Labialisering    53
     Progressiv j-omlyd    53
     Diftongar    53
     Diftongering    53
     Monoftongering    55
     Konsonantar    56
     Konsonantsamband    57
     Assimilasjon    59
     Omkasting (metatese)    59
     Palatalisering    59
     Framflytting av trykket i framandord og personnamn         61
     Tonelag    61
   Formverket    62
     Hankjønnsord    62
     Hokjønnsord    64
     Inkjekjønnsord    66
     Adjektiv    68
     Talord    69
     Pronomen    70
     Verb    73
     Sterke verb    73
     Linne verb    75
     Uregelrette verb    76
       
 GEOLOGIEN I SOGNDAL     79
     Av Inge Bryhni, Karl Anundsen, Asbjørn Rune Aa og Eivind Sønstegaard  
   Berggrunn     81
     Grunnfjellet    84
     Skiferen    86
     Skyvedekket    89
     Granodiorittar    93
     Korleis fjellkjeda vart til    94
   Utviklinga i kvarter    96
     Istid    96
     Ulike isrørsleretningar    96
     Isen smeltar    99
     Korleis lausmassane vart til  106
     Landskapet vert forma  109
     Det nedpressa landet løfter seg igjen  113
     Kjelder  117
       
 FØRHISTORISK TID I SOGNDAL   119
   Av Bergljot Solberg  
      I  Kjeldegrunnlaget  121
     II  Steinalderen  125
     Eldre steinalder (7000-8000 f.Kr. – ca. 3000 f.Kr.)  125
     Yngre steinalder (ca. 3300-1500 f.Kr.)  127
   III  Bronsealderen (ca. 1500-500 f.Kr.)  135
     Primærnæringar  135
     Spesialistar  136
     Sosiale grupper  137
     Handel og kontakt utetter  139
     Religion  140
    IV  Eldre jarnalder (ca. 500 fKr. – 550 e.Kr)  141
     Førromersk jarnalder (ca. 500 f.Kr.)  142
     Romartid (ca.f.Kr. – 400 e.Kr.)  143
     Busetjing  143
     Nye kulturimpulsar  146
     Handel – kontakt utetter  152
     Sosiale grupper  154
     Folkevandringstida (ca. 400 – 550/600 e.Kr)  156
     Busetjinga  157
     Sogndalsbygda  159
     Norum-bygda  162
     Kaupangerbygda  163
     Spesialistar  164
     Handel – kontakt utetter  169
     Sosiale grupper  171
     Urolege tider  177
     V  Yngre jarnalder  178
     Merovingartida (550-800 e.Kr.)  178
     Busetjing  178
     Jordbruket  180
     Spesialistar  181
     Nye kulturimpulsar  182
     Runer  184
     Sosiale grupper  186
     Vikingtida (ca. 800-1030 e.Kr.)  187
     Busetjing  188
     Sogndalsbygda  188
     Norum-bygda  191
     Kaupanger-bygda  192
     Garden – jordbruket  194
     Spesialistar  196
     Handel – kontakt utetter  198
     Sosiale grupper  201
     Hov  206
    VI  Funnliste  210
   VII  Kjeldetilvisingar  230
  VIII  Kjelder og litteratur  233
       
 HØGMELLOMALDEREN 1050-1350   239
     Av Ingvild Øye  
     Bygda og bygdelaga  240
     Kjeldene  244
     1.  Bygda i omforming.  Verdsleg og kyrkjeleg styre  245
     Dei gamle bygdelaga  245
     Ting og leidang  246
     Kongsmenn og bønder  253
     Ei ny tru – kristendom og kyrkjestyre  257
     Prestar og prestestyre  268
     2.  Bygda i vokster – nye gardar og bruk  277
     Gardane i Norumsbygda  281
     Gardane i Sogndalsområdet  294
     Gardane i Kaupangerbygda  310
     Bygda samla  314
     Kor store var gardane i Sogndal?  315
     Bruksdeling  318
     Folketalet  320
     3.  Næringsdrift – Driftsmåtar og avkasting  322
     Jordbruket  322
     Åkerbruket  322
     Driftsmåtar i åkerbruket  323
     Husdyrbruket  326
     Omfanget av kornproduksjonen  327
     Omfanget av husdyrhaldet  331
     Attåtnæringar  335
     Skogbruk  335
     Fiske og fangst  341
     Husarbeidet  342
     4.  Jordleige og jordleige  344
     Leiglendingsvesenet  344
     Eigedomstilhøva i Sogndal  345
     Kyrkjegods  346
     Kongeleg kapellgods  348
     Klostergods  349
     Kongsjord  354
     Stormannsgods  354
     Bondegods  356
     5.  Jordeigarar og jordleigarar  358
     6.  Kaupangen ved Amlabukti  371
     Kvar låg handelsplassen Kaupang eller Lusakaupang?  376
     Kva funksjonar hadde kaupangen i Kaupangar?  386
     Handel  386
     Andre næringar  390
     Administrasjonsstad  391
     Kyrkjestad  392
     Folkemengda  393
     Kor lenge var det handelsplass i Kaupanger?  394
     7.  Daglegliv i bygda  396
     Års- og livsrytmen  397
     Livssyklusen  399
     Hus og byggeskikk  410
     Kost og helse  419
     8.  Samandrag  419
       
 SEINMELLOMALDEREN 1350-1536   421
     9.  Folketap og øydetid  421
   10.  Gardar går i øyde  425
     Norumsbygda  427
     Sogndalsområdet  429
     Kaupangerbygda  433
     Bygda samla  435
     Brukstalet  436
     Folketalet  437
   11.  Nedgang i jordbruksproduksjonen  438
     Driftsomlegging?  440
   12.  Endringar i eigedomstilhøva.  Landskyld- og prisfall  442
     Kyrkjegodset aukar  442
     Landskyldfallet  443
     Jordprisen  447
   13.  Bygdestyret  449
     Ny vokster for lokalstyret  449
     Innskrenkingar i kyrkjestyret  451
   Avstyttingar, kjelder og litteratur  454
       
 OPP AV BØLGJEDALEN (1500-1660)   461
     Av Per Sandal  
     1.  Frå krise til ny vokster  463
     Året 1522  
     Busetnad og skattebønder fram til om lag år 1600  472
     Busette gardar i 1560-åra  474
     Lokale rikmenn  478
     Leidangsskatten i 1567  479
     Stoda ved inngangen til 1600-talet  480
     Tida fram til 1666 – ei landnåmtid  485
     Attryddinga mot fullføring  491
     «Gaardmend og husmend» anno 1645  493
     Inn i 1660-åra  498
     Garddeling  499
     2. Kor mange menneske?   507
     Fordelinga av jordressursane  512
     3.  Næringstilhøva  517
     » – Alleniste ager og eng»  518
     Åkerbruk  518
     Krøterhald  525
     Skogen og sagene i 1600-åra  536
     Fiske i fjord og elv  550
       
 BYGD OG OMVERD   557
     1.  Den verdslege styringa  559
     Futane og deira ferd  564
     Gjøde Pedersen  565
     Konflikt og nye komplott  577
     Opprør under soldatutskriving  578
     «Ulydighet ved skydsferd»  589
     2.  Skattlegginga på 1600-talet  590
     Strandsitjarar vert skattlagde  593
     Nye skattepåfunn  594
     Store skattebyrder  595
     Verknader av skattetrykk  596
     3.  Kven åtte jorda?  601
     Eigedomsstoda kring 1660  601
     Adeleg gods  605
     Folkvard Brodersen  608
     Kongen  609
     Prestebordet i Sogndal  609
     Apostelgods  610
     Embets- og borgargods  612
     Kyrkjegods  613
     Andre jordeigarar  614
     Bondegods  615
     Oppstykka eigedomsrettar  616
       
 FOLK OG NÆRING (1660-1800)   621
     1.  Manntal og folketal  626
     Stand og leveveg  632
     Soldatemne?  632
     Eit reindyrka bondesamfunn?  635
     Andre livbergingsmåtar?  639
     Manntalet 1701  641
     «Husmænd, ødegaardsmend, inderster – – -«  644
     Sogndalsfjøra  645
     «Haandverker og deslige»  647
     Borgarnæring  649
     «Standspersonar»  652
     2.  1700-åra.  Fleire sogndøler  654
     Kjønn og alder i 1760  656
     Den første folketeljinga  659
     Vidare vekst?  662
     Liv og lagnad på 1700-talet  665
     Sjukdom og andre dødsårsaker  673
     Dei som tok sitt eige liv  680
     Korleis verja seg mot sjukdom og død?  681
     3.  Modernæringa og det daglege brød  683
     Husdyrhaldet frå 1666 til kring 1800  685
     1723 – eit år som gjev nye haldepunkt  688
     «De committerede» øvde kontroll  690
     Trekk ved husdyrhaldet i 1723  694
     Mot harmonisering igjen?  697
     Åkerbruket  700
     Trekk ved åkerbruket i 1723  704
     Åkeren sentral i folkeleg tru og tradisjon  708
     Husmennene – også jordbrukarar  709
       
 LIV OG MILJØ I DET GAMLE BYGDESAMFUNNET   717
     1.  Bu og innbu  723
     Husa på garden  723
     Tun og einskildhus  725
     Stova  728
     Bu, stabbur, eldhus og smie  732
     Fjøs og løer  734
     Gardskverna  736
     Bygningar i Sogndalsfjøra  742
     Innbu og reiskap  748
     Utstyr av jarn  748
     Ting av tre  754
     Klede og tøy  756
     Verdisaker  767
     Bøker  770
     Gjenstandskulturen – sakte framgang og særmerkt avstand  771
     2.  Lokalstyre og bygdeliv  773
     Bygdetinget  773
     Tingpraksis og lokalstyring  777
     Lensmennene  780
     Lagretten  782
     «Kongens saker»  782
     Slagsmål – ingen røyk utan eld  783
     » – ladet sin mund meget letferdig løbe»  789
     Tjuveri – av naud meir enn vinning  793
     Utukt – natur mot lovfest tukt  797
     «Helligbrøde»  806
     Drap  807
     Kongekrav og bondereising  810
     Skattesmell  811
     Nils Kvithovud – «rebell» og bondeleiar  815
     Opprør  818
     Dom  819
   Litteratur, prenta kjelder, forkortingar m.m.   821
   Register til band I av Sogndal Bygdebok  824
     Person- og stadregister  824
     Saksregister  827