Ringsakboka : bygdebok for Brøttum – Ringsaker – Veldre

Ringsakboka : bygdebok for Brøttum – Ringsaker – Veldre
  Gjør et hurtigsøk etter denne hos:
  Søketips
Oria Nasjonalbiblioteket
BiblioteksøkAntikvariat.net
Undertittel: Tidskifte – ny teknologi : 1840-1900
Bind: 4
Forfatter(e): Trond Feiring
År: 1998
Utgitt: Brøttum historielag Ringsaker historielag Veldre historielag
ISBN: 8299175690, 8299175623
Sider: 437
En del av verket: Ringsakboka
Kilde: BIBSYS

Jan Haug har også for denne boka vært bilderedaktør og ansvarlig for utformingen.

Innhold

 Del 1.  Ringsaker omkring 1840

   13
 Kapittel 1.  Den nye kommunen   14
   
 Ringsakers første formannskap    14
   Ringsakers første ordfører   15
  Den nye regnskapsføreren   16
 Bygda    17
  Natur   17
  Befolkning og næringsliv   18
   
 Kapittel 2.  Krise og krisetiltak   24
  
 Krise    24
  Krisehjelp til de fattige   24
  Redusert forbruk   25
  Kornmangel   26
 Krisetiltak på lengre sikt    27
  Kornmagasin?   27
  Kornmagasin likevel, men i Næroset   30
  Jernverk?   31
   

 Del II.  De tradisjonelle næringene 

   33
 Kapittel 3.  Jordbruket 1840-1875   34
   
 Åkerbruket   34
  Fortsatt «kønn og poteter»?   34
  Stillstand eller utvikling?   35
  Ei åkerdyrkingsbygd   36
  Nydyrkning og bedre jordbearbeiding   37
  Vekselbruk   39
  Plogen   39
  Trøskeverk   40
 Februket    41
  Setra   42
  Framskritt, tross alt   43
 Den opplandske landbrukskrisa   47
  Krisetider   48
   
 Kapittel 4.  Jordbruket 1875-1900                                       49  
   
 Hamskifte?   49
 Åkerbruket   50
  Billig importkorn   51
  Matmjøl og mølledrift   52
  Havren   53
  Kornbygda Ringsaker   54
  Potetbygda Ringsaker   55
  Nydyrkning   55
 Mekanisering    56
  Økte lønner og mangel på arbeidskraft   56
  Slåmaskina   58
  Andre maskiner   61
 Februket    64
  Setra   68
  Hva slags ku?   71
 Andre husdyr    75
  Geit, sau, gris   75
  Fjørfe   76
  Hester   76
  Trav   78
 Meieriene    79
  Kontrollforeninger   86
  Men kua kunne ha mjølket mer   86
  Organisasjon   87
   
 Kapittel 5.  Attåtnæringer    88
   
  Husflid   88
  Handverk   89
 Jakt og fiske    91
  Fiske   92
  Jakt   94
 Hagebruk    97
  
 Kapittel 6.  Skogen   99
  
 Heimeskog og allmenningskog   99
  Heimeskogen   99
  Allmenningskogen 100
 Bruken av skogen  101
  Rovdrift? 102
  Kull- og tjærebrenning 103
  Tømmersalg 104
 1870-åra: Ei ny tid for skogen  106
  Sagbruk 107
  Torvdrift 109
  Ringsakskogen ved århundreskiftet 111
   

 Del III.  Ny virksomhet

 112
 Kapittel 7.  Brenneriene 113
  
 Gardsbrenninga 113
 Industriell brenning 115
  Strand Brænderi 116
  Veldre Brænderi 117
  Gaupen Brænderi 118
  Samvirke 119
  Drifta 120
  Brennevinssalget 120
 Bygda og brennevinet  122
  Brenneriene og jordbruket 122
  Tettstedsutvikling og brennevinsdeling 123
   
 Kapittel 8.  Industri og handel 125
  
 Industrien kommer til Ringsaker 125
  Status omkring 1840 126
  Teglverkene 128
  Brovold 130
  Stamphuset 130
  Fargeriene 131
  Garveriene 131
  Kvisla Bruk og Johannes Olsen 132
  Strømmen Brug og Theodor Krogvig 133
  Fossum 134
  Narud 135
  Ringsaker Fyrstikkfabrikk 136
  Andre entreprenører 137
  Tusenkunstneren Iver Øhre 137
  En pipemaker fra Næroset 139
  Status ca. 1840 140
 Handel  141
  Landkremmeren på Stein får konkurranse 141
  Arne Mæhlum og Mokvern 142
  Landkremmeren på Steins «sørgelige Ende» 144
  Ringstrand 145
  Kjos i Gaupen 148
  Bøhmer på Brøttum 149
  Nils Olsen i Næroset 151
  Veldre 152
  Status ved århundreskiftet 152
   
 Kapittel 9.  Ringsaker Sparebank 153
   
  Ringsaker sparebank blir til 153
  Ole Andreas Gjeldt 156
  Den kreutzske katastrofen 158
  Bankens videre skjebne 160
   
 Kapittel 10.  Den første kommunikasjonsrevolusjonen      164
  
  Nye kommunikasjoner 165
  Nye kjøpsteder 166
 Dampskip på Mjøsa  166
 Vegene innafor bygda 172
  Vegvedlikeholdet 173
  Åsmarkingene og veg. Nyvegen 174
 Skyssvesenet  176
  Skyssplikta 176
  Skysstasjoner i 1840-åra 177
  Faste skysstasjoner 178
 Kirkebakke, budstikke og postgang 181
  Kirkebakken 181
  Budstikka 181
  Postgangen 182
   

 Del IV.  Mange slags mennesker

 185
 Kapittel 11.  Bønder og plassfolk 185
  
 Befolkningsvekst 185
  Flere slags folk 186
 Gardene og bønder 188
  Hvor mange garder? 188
  Storgarder og smågarder 189
  Gardsstrukturen i 1836 190
  Gardsstrukturen i 1903 192
  Storgardene som hjørnesteinsbedrifter 196
  Enhetslåven 197
  Utskifting/Vardåsen 199
  Føderådsordningen 200
 Plasser i vekst og fall 203
  Veksten fram til 1865 204
  Hvordan levde husmannen? 204
  Husmannsvesenet under debatt 
  Tilbakegangen 209
   
 Kapittel 12.  Folk i bygdas randsone 212
  
 De fattige 212
  Hvor mange fattige? 214
  Hvem var fattige? 215
  Fattighjelpa 217
  Fattighjelpa mot århundreskiftet 218
  Holo fattiggard 219
 De sinnssjuke  219
 Omstreiferne 221
  Bygdevekteren 223
 De kriminelle 224
  Kvinner som lovbrytere 224
  Randine Dokken og kvalifisert leiermål 224
  Marte Skappel-eie og drap av barn i dølgsmål 225
  Mari Hansdatter 227
  Menn som lovbrytere. 
  Tjuver og brennevinsselgere 227
  Tåle Hansen og Andreas Kluftsveen 228
  Brennevinet 229
   
 Kapittel 13.  Flytting og utvandring 231
  
 Flytting innenlands 231
 Utvandringa til Amerika 233
  Pionerene Lars Holo og Niels Kjos 233
  Masseutvandringa. 1.fase: 1850-1875 235
  Masseutvandringa. 2.fase: 1875-1900 238
  Hvorfor dro de? 240

 Del V.  Helsestell, sjukdom og levekår       

 244
 Kapittel 14.  Helsestellet 245
   
  Vaksinering 245
  Jordmora 245
  Legene 248
  Sjukepleierne 252
  Apotek 255
  Sjukehus 257
  Helsestellet ved århundreskiftet 259
   
 Kapittel 15.  Sjukdom og levekår 260
  
 Sjukdom 260
  De epidemiske sjukdommene 260
  Sjukdom i Ringsaker 1840-1870 260
  Sjukdom 1870-1890 262
  Den store difteriepidemien 1887-1894 262
  Sjukdomsbildet mot slutten av århundret. 
  Tuberkulosen 265
 Levekår 
  Boliger 266
  Hygiene og klær 268
  Kosthold 269
  Rusmisbruk 271
  Sedelighetstilstanden 272
   

 Del VI.  Hvem bestemte?

 275
 Kapittel 16.  Kommunen 276
   
  Hvem styrte? 276
  Kommunevalgene 277
  Kommunale oppgaver 279
  Den kreutzske katastrofen 280
  Kommunale utgifter 280
  Kommunehuset 281
   
 Kapittel 17.  Thranerørsla 283
   
  Arbeiderforeninger i Ringsaker 283
  Tobias og soknepresten 284
  Medlemmene 285
   
 Kapittel 18.  Bygda og rikspolitikken 288
  
 Stortingsvalg og partidanning 288
  Året 1868 og Ringsaker sogneselskap 288
  Stortingsvalgene 291
  Partilagene opprettes 292
 Arbeiderne organiserer seg på ny 296
  Sjur Fedje 296
  Ringsaker Arbeiderforening 297
  Arbeiderforeningen skifter ham 297
   

 Del VII.  Bygdas felles hus    Kirka og skolen      

 299
 Kapittel 19.  Kirka og prestene 300
  
 Kirkene i Ringsaker 300
  Åsmarka kirke 303
 Prestene 305
  Kapellanene 307
  Soknekallets deling 308
   
 Kapittel 20.  Religiøst liv 309
   
  Ringsaksokningene og religion 309
  Haugianere, misjon og bedehus 311
  Status ved århundreskiftet 316
  Dissentervirksomhet 317
   
 Kapittel 21.  Skolen 318
  
 Omgangsskolen 318
  Lærerne 318
  Livet i skolestua før 1860 319
  Private skoler 321
 Fastskolen kommer.  Den ringsakerske skolesak 322
  Skolerevolusjonen i Ringsaker 323
  Læreren som bonde 324
  Lærerne organiserer seg 327
  Livet i skolestua etter 1860 328
  Håndarbeid og husflid 329
  Tregeværer i skolen 329
 Folkeskolen kommer 330
 De høgere allmueskoler 331
  Aftenskoler og amtsskoler 334
  Ringsaker ikke lenger noen skolesinke 335
   

 Del VIII.  Kulturelt liv

336
 Kapittel 22.  Musikk, sang og fest 337
  
 Den uorganiserte virksomheten 337
  Fest, dans og musikk for de bedrestilte 337
  Ballene 338
  Dans, fest og moro for allmuen 341
  Spillemenn 342
 Den organiserte virksomheten 344
  Sang- og musikkforeninger 344
  Hovedsoknet 344
  Nordre Ringsaker 349
  Veldre 352
 17.mai-feiring 353
   
 Kapittel 23.  Kunnskap og tørst 357
  
 Leselyst og kunnskapstørst 357
  Leseselskaper og bibliotek 357
  Aviser 359
  Ringsaker arbeiderakademi 360
 Malere og diktere 362
  Johan Nordhagen 362
  Tryggve Andersen 364
  Malerkolonien på Skoug 365
   
 Kapittel 24.  Idrett 368
   
  Skytterlagene 368
  Idrett 370
  Et «Vanegjengeri og en Døs over vor Bygd»? 373
   

 Del IX.  Ringsaker fram mot århundreskiftet

 374
 Kapittel 25.  Den andre kommunikasjonsrevolusjonen 375
  
 Jernbanen 375
  Kampen for Ringsakerbanen 376
  Ringsaker inn i kampen 377
  Seier for Ringsakerbanen 377
  Mer strid om Ringsakerbanen 378
  Stasjonene 380
  Ringsakerbanen bygges 381
  Jernbanen og lokalsamfunnet 383
  Åpningen 389
 Vegene 389
  Chausseen 390
  Nye bygdeveger 392
  Vegvokteren med jernriva 392
 Telefonen 394
 Virkninger av den andre kommunikasjonsrevolusjonen 395
  Stimulans for næringslivet 396
  Ringsakers nye sentrum: Moelv 396
  Ringstrand og posten 399
  Nye poståpnerier 399
   
 Kapittel 26.  Avslutning 
 Ringsaker ved århundreskiftet 400
  
 Noter 404
 Kilder og litteratur 417
 Navne- og stedsregister 420
 Stikkordregister 431